Free Web Hosting Provider - Web Hosting - E-commerce - High Speed Internet - Free Web Page
Search the Web

 

Üretim İşletmelerinde Modern Maliyet Yönetimi:

Safha Maliyet Sistemi

 


SALİM ÇAM (MBA)

Beykent Üniversitesi

Bütçe – Planlama Daire Başkanı

E-Mail: salimc@beyu.edu.tr

 

Maliyet yönetim sisteminin kurulmasının amaçları, maliyet sisteminin üreteceği bilgiler aracılığı ile alınacak kararlara yardımcı olmak, maliyet analizini ve maliyet kontrolünü sağlamak ve birim mamul maliyetlerini en sağlıklı biçimde hesaplamaktır.

 

Üretimin birbirini takip eden, birbirine bağlı safhalarda cereyan ettiği ve belirli hammaddelerden davamlı olarak ve kitle halinde bir tek veya birbirine benzeyen birkaç mamul imal edildiği takdirde safha maliyeti sistemi uygulanır. Safha maliyet yöntemini uygulayabilecek işletmelerin başında üretim işletmeleri gelir.

 

Safha maliyet sisteminin uygulanması için;

 

1.        Kütle halinde üretim olmalıdır,

2.        Mal birimleri arasında az çok standardizasyon olmalıdır,

3.        Belirli bir müşterinin özel gereksinmelerine göre ayrıcalık taşıyan birimler sozkonusu olmalıdır. Ancak, büyük miktarlardaki belirli siparişler de bu grup içinde yer alabilir,

4.        Üretimde ve üretim safhaları arasında az çok bir süreklilik olmalıdır.

 

Safha maliyetinin temeli dönemin üretim giderlerinin üretim aşamalarında toplanması ve her bir aşamasının giderlerinin o aşamanın üretim miktarına bölümü yoluyla aşamanın birim maliyetinin hesaplanmasıdır. Bir aşamada tamamlanıp bir sonraki aşamaya devredilen mamuller, tamamlandıkları aşamanın birikimli birim maliyeti (kendi birim maliyeti artı önceki aşamadan gelen birikimli birim maliyeti) ile fiyatlandırılarak, bir sonraki aşamaya (veya mamul stoklarına aktarılacak toplam maliyet belirlenir.  Safhalarda maliyetleri hesaplayabilmek için, miktar hareketleri ve maliyetlere ihtiyaç vardır;

 

Safha Maliyet Yönetiminin İşleyişi

 

1.     Safhalar oluşturularak maliyet akışının belirlenmesi,

2.     Safhadaki miktar hareketlerinin belirlenmesi,

3.     Eşdeğer ürün miktarlarının hesaplanması,

4.     Safhanın toplam üretim maliyetinin hesaplanması,

5.     Birim maliyetin hesaplanması,

6.     Maliyet tablosu oluşturma,

7.     Maliyet tablosunun ve safha raporlarının düzenlenmesi,

8.     Muhasebe kayıtlarının yapılması.

 

1.        Safhaların Oluşturularak Maliyet Akışının Belirlenmesi

 

İşletme, üretim faaliyetlerine başlarken, üretim akışına bağlı olarak esas üretilen gider yerleri (safhaları) belirlemek zorundadır. Bunu yaparken de, üretilen malın maliyetinin ölçülebileceği, giriş ve çıkışlarının izlenebileceği her aşamanın esas üretim gider yeri olarak belirlenmesine özen gösterilmeledir. Esas üretim gider yerleri belirlendikten sonra, yardımcı üretim gider yerleri ile hizmet gider yerlerinin de belirlenmesi gerekir.

 

2. Safhadaki Miktar Hareketlerinin Belirlenmesi

 

Her safhadaki imalatın miktarıyla ilgili olarak, her ay işletmenin teknik servislerinden bilgi alınarak, giren ve çıkan miktar dengesinin kurulması gerekir. Bu denge formülü şöyledir;

 

Giren miktar= Dönem başı yarı mamul stok + Dönem içinde başlanan + Devralınan miktar

 

Çıkan miktar= Tamamlanıp, sonraki safhaya devredilen + Dönem sonu yarı mamul stok miktarı + Fire olarak yitirilen miktar

 

Bu miktarların maliyetleri hesaplanabildiği zaman, bu safhada tamamlanıp bir sonraki safhaya aktarılan imalatın maliyeti belli olacağı gibi, ay sonunda elde kalan yarı mamullerin maliyetide saptanmış olacaktır. Safha maliyetinin önemli bir sorunu burada ortaya çıkmaktadır. Tamamlanan imalatın maliyetini hesaplayabilmek için, yarı mamullerin maliyetini bilmek gerekir. Oysa yarı mamullerin maliyeti, ancak çeşitli maliyetler için birim maliyetleri belli olduktan sonra saptanabilir. Birim maliyetlerini hesaplayabilmek için de, maliyetleri, herbiri aynı değeri ifade eden, ortak birim sayısına bölmek gerekir. Şu halde, tamamlanan imalatta henüz yarı mamul biçiminde bulunan imalatı eş değer birim sayısıyla ifade edebilmek gerekir. Amaç yarı mamulleride tamamlanmış birimler cinsinden ifade edebilmek oluduğundan, bunların her maliyet öğesi bakımından ay sonundaki tamamlanma derecelerini bilmek gerekir. Yarı mamullerin birim sayısı ile tamamlanma derecelerinin çarpımı, onların tamamlanmış birim cinsinden ifadesi anlamına gelen tam birim sayılarını verir. Formül şeklinde ifade edersek;

 

Yarı mamul sayısı * Tamamlanma derecesi= Tam birim sayısı

 

3. Eşdeğer Ürün Miktarının Hesaplanması

 

Bir evredeki üretimi henüz tam olarak tamamlanmamış yarı mamullerin tam ürün cinsinden ifade edilmesine “eşdeğer ürün miktarı” veya “eşdeğer birim sayısı” denmektedir. Henüz tamamlanmamış bulunan ürünlerin, tamamlanmış ürün olarak değerini bulmak için işlenme derecelerinin bilinmesi gerekir. Başka bir deyişle, yarı mamulleri hammadde açısından, işlem açısından ne ölçüde tamamlandığının belirlenmesi gerekir. Tamamlanma dereceleri, muhasabe ve mühündislik bölümlerince ortaklaşa saptanır.

 

Yarı mamullerin tamamlanma dereceleri her maliyet unsuru için farklılık göstereceğinden, tamamlanma derecelerinin her maliyet unsuru için ayrı ayrı belirlenmesi gerekir.

 

Örneğin, ürünün üretimi için gerekli hammadde tutarı, sözkonusu yarı mamulün üretiminde kullanılmış ise, yarı mamul hammadde açısından %100 tamamlanmış olur. Bu durumda yarı mamullerin eşdeğer ürün miktarı hammadde açısından “1” (bir)’dir.

 

Diğer taraftan söz konusu yarı mamullerin mamul hale gelmesi için henüz %40 daha işlem görmesi gerekirse, bunun anlamı yarı mamullerin işlem açısından, yani gerek direkt işçilik gerekse genel üretim giderleri açısından tamamlanma derecesinin %60 olduğudur. Bu durumda yarı mamulün, direkt işçilik ve genel üretim gideri açısından eşdeğer ürün miktarı, bir birim yarı mamul için %60’dır.

 

O halde bu açıklamalara göre, yarı mamullerin eşdeğer ürün miktarını şöyle formüle edebiliriz: Eşdeğer Ürün Miktarı= Yarı Mamul Miktarı x Tamamlanma Derecesi

 

4. Safhanın Toplam Üretim Maliyetinin Hesaplanması

 

Safhaların esas üretim gider yerleri toplam üretim maliyetinin hesabında aşağıdaki işlemler yapılır:

 

1.        Giderler gider yeri itibariyle izlendiğinden, her evrenin direkt ilk madde ve malzeme giderleri, direkt işçilik giderleri alınarak direkt giderler toplamı bulunur.

 

2.        Endirekt giderlerden oluşan genel üretim giderlerinin birinci dağıtımı sonucunda evrede toplanan genel üretim giderleri tutarları bulunur. Bu tutara, yardımcı üretim gider yeri ile hizmet gider yerlerinde toplanan giderlerin belirlenen dağıtım yönetemine göre dağıtılması sonucu dağıtımdan evreye gelen genel üretim giderleri toplamı eklenir ve her evrenin toplam genel üretim giderleri toplamı bulunur.

 

3.        Direkt ilk madde ve malzeme giderleri ile direkt işçilik ve genel üretim giderleri toplanarak, safhanın döneme ilişkin toplam üretim giderleri bulunur.

 

4.        Stoklar dışında varlık hesaplarına aktarılacak (örneğin yapılmakta olan yatırımlar) tutarları ile mamul maliyeti ile ilişkilendiremeyerek çalışmayan kısım giderlerine aktarılacak tutarlar, evrenin toplam üretim giderlerinden çıkartılır. Böylece safhanın döneme ilişkin işleme maliyeti bulunur. Bu tutara, varsa, bir önceki maliyet döneminde devreden yarı mamul maliyetlerinin o evrede oluşmuş kısmı eklenerek, evrenin toplam işletme maliyeti bulunur. Evrenin toplam işletme maliyetine, bir önceki evreden gelen üretim maliyeti de eklenerek o evrede toplanan (biriken) toplam üretim maliyeti bulunur.

 

5. Birim Maliyetlerin Hesabı

 

Safhanın toplam üretim maliyetine, üretimini tamamlanmış birimler ile yarı mamullerin eşdeğer ürün miktarının toplamı bölünerek, birim maliyetleri bulunur. Birim maliyetlerinin hesaplanışını şöyle formüle edebiliriz;

 

Birim Maliyet= Toplam maliyet/Eş Değer Ürün Miktarı Toplamı

 

Eşdeğer Ürün Miktarı= (Tamamlanmış Birimler+(Yarı Mamuller Miktarı*Tamamlanma Derecesi))

 

6. Maliyet Tablosu Oluşturma

 

İmalatın maliyetleri her maliyet öğesi bakamından hesaplandıktan sonra sonuçlar bir tablo biçimde toplanır. Amerikan yazınında “Cost of Production Report” olarak geçen maliyet tablosu, safha maliyeti sisteminin en önemli belgelerinden biridir. Uygulamada bu tabloda ne kadar fazla maliyet unsuru yer alırsa, bunlardan birim başına düşen payların izlenmesi ve tahlili de o kadar kolaylaşır.

 

Safhada biriken toplam üretim maliyeti üretimini tamamlayarak bir sonraki safhaya veya mamul ambarına devrolunan birimler ile yarı mamuller arasında dağıtılır.

 

Bunun için, tamamlanan birimler miktarı toplam birim maliyeti ile çarpılarak toplam maliyeti hesaplanır. Diğer taraftan yarı mamullerin herbir maliyet gideri için tamamlanma derecesi farklı olduğundan, her bir maliyet unsurundan aldığı pay ayrı ayrı hesaplanır. Bunun için yarı mamullerin her bir gider unsuru itibariyle bulunan eşdeğer ürün miktarı, sözkonusu gider unsurunun birim maliyeti ile çarpılarak her giderden aldığı toplam pay bulunur. Üretim giderlerinin toplamı, yarı mamullerin toplam maliyetini verir.

 

7. Maliyet Tablosunun ve Safha Raporunun Düzenlenmesi

 

Üretim sürecinin her evresinde oluşan toplam maliyetler ve birim maliyetleri hesaplandıktan sonra maliyetleri toplu bir biçimde göstermek ve evreler arasındaki aktarmaları açıklamak üzere maliyet tabloları düzenlenir. Maliyet tabloları yönetime, evrelerde oluşan maliyetlerin kontrolu açısından yeterli bilgi vermez. Bu nedenle, evrelerde maliyet oluşumunun etkin bir biçimde kontrolunun yapılması için, safha maliyet raporlarının düzenlenmesi uygun olur. Bir safha  raporunda, evredeki miktar hareketleri, evrede o dönemde yapılan giderlerin toplam ve birim maliyetleri, bir önceki evreden aktarılan maliyet bilgileri, dönem başı ve dönem sonu yarı mamullere ilişkin ayrıntılı maliyetleri ve karşılaştırmaya esas olacak bütçe ve standart veriler yer alır.

 

8. Muhasebe Kayıtlarının yapılması

 

Safha maliyet yönetiminde üretim birden çok aşamada gerçekleştiğinden, muhasebe kayıt düzeni de bu esas üzerine kurulur. Her evrenin maliyetleri ana hesaplarda veya yardımcı hesaplarda ayrı ayrı izlenir ve birinci evrede tamamlanıp diğer evreye devredilen üretim birimlerinin maliyeti, birinci evreden ikinci evreye; ikinci evrede tamamlanıp üçüncü evreye verilen birimlerin maliyeti de ikinci evreden üçüncü evreye devredilir. Son evreden üretimini tamamlayan birimlerin maliyeti ise ambardaki mamullerin hesabına alınır.

 

Safha Maliyetinin Yararları

 

Safha maliyetinin yararları şöyle sıralanabilir;

 

1.     Maliyetler belirli zaman aralıklarında hesaplandığı için maliyet muhasebesi düzeni getirilmiş olur.

2.     Mamulün türdeş olması birim mailyetlerin kolay hesaplamasını sağlar.

3.     Maliyetler daha ekonomik hesaplanır.

4.     Kombine üretimde safha maliyeti sistemi kolaylık sağlar

5.     Fiili-Standart karşılaştırması yapılarak performans değerlemesi yapılabilir.

 

Özetle Dünyada yaşanan ekonomik ve teknolojik gelişmeler üretim işletmelerini büyük ölçüde etkilemiştir. Modern Maliyet Yönetimi, planlama, kontrol, karar verme ve kaynak geliştirme sürecinde önemli role sahiptir. İşletmeler  uyguladıkları üretim teknolojisine, üretilen mamullere uygulanacak sistemden beklenenlere göre en uygun maliyet yönetim sistemi kurulmalı ve günün koşullarına göre ayarlanmalıdır. Günümüzde üretim işletmeleri için en etkili maliyet yönetimi safha maliyet yönetim sistemidir.

 

 

Kaynaklar

 

1.        Gayle L. Rayburn: Prenciples of Cost Accounting, Using a Cost maanagement Approach, Irwin, Homewood, 1996

2.        Hacırüstemoğlu, Rüstem: Maliyet Muhasebesi, İstanbul, 1995

3.        Alpaslan Peker: Modern Yönetim Muhasebesi, İ.Ü. İşletme Fakültesi Muhasebe Enstitüsü Yayınları, İstanbul, 1988

4.        Nalan Akdoğan: Tekdüzen Muhasebe Sisteminde Maliyet Muhasebesi Uygulamaları, Ankara,  SMM Odası YayInları, Ankara, 1994.

 


 

SALİM ÇAM

 

İş Tel: 0212- 872 64 32

Cep Tel: 0542 416 45 02

Fax: 0212- 872 24 89